भारतीय लोकपरंपरा, ग्रामसंस्कृती आणि सनातन आध्यात्मिक परंपरेमध्ये अनेक अशा शक्तींचे वर्णन आढळते, ज्या केवळ देव-दानवांच्या कथांपुरत्या मर्यादित नसून मानवी जीवन, पूर्वजांची स्मृती, ग्रामसंरक्षण आणि आध्यात्मिक संतुलन यांच्याशी जोडलेल्या आहेत. त्यापैकी खुणी आणि कीर्तिमुख ही दोन संकल्पना विशेष महत्त्वाच्या मानल्या जातात.
लोकपरंपरेतील खुणी म्हणजे एखाद्या घातपात, अन्याय, विश्वासघात किंवा अकाली मृत्यूमुळे अतृप्त राहिलेले कडवे तत्त्व. अशा शक्तींच्या मागे दुःख, अपूर्ण इच्छा किंवा अन्यायाची वेदना दडलेली असते. त्यामुळे त्यांचा स्वभाव उग्र आणि प्रभाव प्रखर मानला जातो. मात्र या शक्तींचा उद्देश नेहमीच अहितकारक असतो असे नाही; त्यांना योग्य सन्मान, स्मरण आणि विधी प्राप्त झाल्यास त्या प्रसन्न होऊन रक्षणकारी रूपही धारण करू शकतात.
गावगाड्यात आणि कुलपरंपरेत खुणीचे वार्षिक रितीरिवाज, नवस, नैवेद्य आणि स्मरण यांना विशेष महत्त्व दिले जाते. कारण लोकविश्वासानुसार अशा अतृप्त तत्त्वाची योग्य प्रकारे पूजा-अर्चा व मानमरातब राखला गेला, तर ते कुटुंब, वंश आणि गावावर कृपा करून संपन्नता, संरक्षण आणि यश प्रदान करू शकते. म्हणूनच अनेक ठिकाणी खुणीला भयापेक्षा आदराने स्मरण करण्याची परंपरा आढळते.
दुसरीकडे कीर्तिमुख हे भगवान शिवाच्या दैवी तेजातून प्रकट झालेले एक अद्भुत रक्षक स्वरूप मानले जाते. शास्त्रानुसार त्याची भूक इतकी प्रचंड होती की त्याने स्वतःचे शरीरच भक्षण केले आणि अखेरीस केवळ मुख शिल्लक राहिले. त्यामुळे कीर्तिमुख हे अहंकार, दुष्टता आणि अशुभ शक्तींना गिळंकृत करणाऱ्या दैवी सामर्थ्याचे प्रतीक बनले.
ग्रामसंस्कृतीत कीर्तिमुखाला विशेष स्थान आहे. अनेक ग्रामदेवतांच्या मंदिरांच्या कमानीवर, प्रवेशद्वारांवर किंवा देवतांच्या मागील भागात कीर्तिमुखाचे स्वरूप कोरलेले दिसते. यामागील श्रद्धा अशी की, मंदिरात किंवा ग्राममर्यादेत प्रवेश करणाऱ्या सर्व नकारात्मक, अशुभ, अपवित्र आणि वाईट शक्तींना कीर्तिमुख भक्षण करून त्यांचा प्रभाव निष्प्रभ करतो.
गावाच्या सीमांचे आणि ग्रामदेवतेच्या क्षेत्राचे संरक्षण करण्यामध्ये कीर्तिमुखाचे कार्य अत्यंत महत्त्वाचे मानले जाते. त्यामुळे तो केवळ एक शिल्प नसून ग्रामरक्षण, दैवी जागरूकता आणि आध्यात्मिक सुरक्षेचे प्रतीक मानला जातो. देवळांच्या कमानीवर त्याची उपस्थिती म्हणजे त्या क्षेत्रावर दैवी संरक्षणाचा सतत असलेला पहारा होय.
खुणी आणि कीर्तिमुख या दोन्ही संकल्पना एकत्रित पाहिल्यास एक गहन आध्यात्मिक संदेश समोर येतो. खुणी हे अतृप्त, उग्र आणि कडवे तत्त्व दर्शवते, तर कीर्तिमुख हे त्या उग्रतेवर नियंत्रण ठेवणारे आणि संतुलन निर्माण करणारे दैवी रक्षक तत्त्व दर्शवते. एकीकडे अपूर्णतेची वेदना आहे, तर दुसरीकडे त्या वेदनेचे रूपांतर संतुलित शक्तीत करणारी दैवी व्यवस्था आहे.
लोकविश्वासानुसार खुणी प्रसन्न असेल तर तो आपल्या भक्तांना साहाय्य, संरक्षण, धैर्य आणि इच्छित फल देऊ शकतो. परंतु त्याचवेळी कीर्तिमुख हे स्मरण करून देते की कोणतीही शक्ती, कितीही प्रबळ असली तरी तिच्यावर दैवी मर्यादा आणि विश्वव्यापी धर्मनियमांचे नियंत्रण असते. त्यामुळे शक्तीचा उपयोग सदैव संतुलित आणि कल्याणकारी मार्गाने व्हावा हा संदेश या प्रतीकांमधून मिळतो.
ग्रामदेवता, कुलपरंपरा आणि लोकश्रद्धांमध्ये या दोन्ही तत्त्वांचा समन्वय दिसून येतो. खुणीला योग्य सन्मान देणे म्हणजे विस्मृतीत गेलेल्या इतिहास, पूर्वजांच्या स्मृती आणि न्यायाची जपणूक करणे होय; तर कीर्तिमुखाची उपासना म्हणजे गाव, देवस्थान आणि समाजाचे अशुभ शक्तींपासून संरक्षण सुनिश्चित करणे होय.
अशा प्रकारे खुणी आणि कीर्तिमुख हे केवळ लोककथांतील पात्र नसून मानवी जीवनातील अतृप्तता, न्याय, स्मृती, संरक्षण आणि दैवी संतुलन यांचे प्रतीक आहेत. ते आपल्याला शिकवतात की उग्र शक्तींचाही सन्मान केला पाहिजे, परंतु अंतिम विजय नेहमीच दैवी मर्यादा, धर्म आणि विश्वकल्याणकारी शक्तींचाच असतो.
लेखक : निखिल सावंत भोसले: 8530423715
