कोकणातील गावराठी परंपरा ही केवळ गाव वसविण्याची पद्धत नसून ती भूमी, देवता, पूर्वज आणि समाज यांना एकत्र बांधणारी प्राचीन आध्यात्मिक व सामाजिक व्यवस्था आहे. गावाची निर्मिती करताना फक्त घरे किंवा शेतीची विभागणी केली जात नव्हती, तर त्या भूमीचे संरक्षण, वंशपरंपरेचे जतन आणि दैवी शक्तींचे अधिष्ठान यांचाही विचार केला जात असे. त्यामुळे गावाची मर्यादा ही भौतिक सीमारेषा नसून ती धार्मिक, सामाजिक आणि आध्यात्मिक जबाबदारी मानली जात होती.
“ओसाडगावची निर्मिती” या संकल्पनेचा अर्थ असा की पूर्वी निर्जन असलेल्या भूमीला जीवन देऊन तेथे मानवी वस्ती निर्माण करणे. ही निर्मिती केवळ मानवी प्रयत्नांवर आधारित नव्हती. गाव वसविताना त्या भूमीतील दैवी शक्ती, भूमिदेवता आणि स्थानिक ऊर्जांचा स्वीकार करूनच नवीन वस्ती उभारली जात असे. त्यामुळे गाव हे केवळ मानवी मालमत्ता नसून देव आणि मानव यांच्या सहअस्तित्वाचे केंद्र मानले जाई.
गाव वसविताना “काठी रोवणे” हा अत्यंत महत्त्वाचा विधी होता. काठी म्हणजे अधिकार, स्थैर्य आणि मालकीचे प्रतीक. पूर्वज किंवा गाव संस्थापक जेव्हा एखाद्या ठिकाणी काठी रोवायचे, तेव्हा ती कृती त्या भूमीवर दैवी आणि सामाजिक अधिकार प्रस्थापित करण्याची घोषणा मानली जात असे. याच कृतीतून गावाच्या राजसत्तेचा आणि ग्रामव्यवस्थेचा प्रारंभ होत असे.
“राजसत्ता” ही आधुनिक राजकारणातील सत्ता नसून गावाच्या संरक्षणाची आणि न्यायनिवाड्याची व्यवस्था आहे. गाव वसविणाऱ्या मूळ पुरुषाने किंवा संस्थापकाने भूमीची पाहणी करून तिच्या सीमा निश्चित करणे, त्यावरील मालकी हक्क निश्चित करणे आणि ग्रामदेवतांच्या साक्षीने सामाजिक नियम तयार करणे, यालाच राजसत्ता म्हटले गेले आहे. ही सत्ता लोककल्याण आणि संरक्षणासाठी अस्तित्वात होती.
“भूमीचा मालकी पुरावा” ही संकल्पना अत्यंत महत्त्वाची आहे. कोकणातील गावराठी परंपरेनुसार भूमीचा खरा मालक मनुष्य नसून त्या भूमीचे अधिष्ठान असलेली देवता आणि पूर्वज मानले जातात. मानव हा फक्त त्या भूमीचा संरक्षक असतो. त्यामुळे कोणतीही जमीन, घर किंवा गाव यांचा वापर करताना ग्रामदेवता, कुलदेवता आणि पूर्वजांचा सन्मान राखणे आवश्यक मानले गेले आहे.
“चतुर्थ सीमा” किंवा “चार सीमा” ही गावाच्या अस्तित्वाची मूलभूत रचना आहे. गावाच्या चार दिशांना विशिष्ट स्थाने, देवता किंवा नैसर्गिक चिन्हे निश्चित केली जात. या सीमांमुळे गावाची ओळख, सुरक्षा आणि आध्यात्मिक संरक्षण निश्चित होत असे. अनेक ठिकाणी या सीमांवर रक्षणकर्त्या देवता, वेताळ, भैरव किंवा ग्रामदेवतांची स्थापना केलेली दिसून येते. त्यामुळे गावाच्या सीमा या केवळ भौगोलिक नसून दैवी संरक्षणाचे कवच मानल्या जातात.
या सीमांच्या मध्यभागी निर्माण होणाऱ्या दैवी व्यवस्थेला “पंचायतन” असे संबोधले जाते. पंचायतन म्हणजे पाच प्रमुख शक्तींचे किंवा देवतांचे एकत्रित अधिष्ठान. कोकणातील अनेक गावांमध्ये ग्रामदेवता, वेताळ, भैरव, रवळनाथ, पूर्वज आणि इतर रक्षणकर्त्या शक्ती यांचे एकत्रित अस्तित्व पंचायतन स्वरूपात आढळते. ही व्यवस्था गावातील संतुलन, न्याय आणि आध्यात्मिक संरक्षण टिकवून ठेवते.
लेखातील एक महत्त्वाचा संदेश असा आहे की गावाचे मूळ पुरुष, ग्रामदेवता आणि कुलदेवता यांना विसरल्यास समाजाची मर्यादा भंग होते. जेव्हा माणूस आपल्या परंपरा, देवस्थान आणि पूर्वजांपासून दूर जातो, तेव्हा कौटुंबिक आणि सामाजिक समस्या निर्माण होतात असे गावराठी परंपरेत मानले जाते. त्यामुळे गावाच्या मूळ शक्तींची आठवण ठेवणे आणि त्यांचा सन्मान करणे ही प्रत्येकाची जबाबदारी मानली गेली आहे.
गुरुमार्ग, जप, तप आणि कुलाचार यांचा उल्लेख या व्यवस्थेच्या आध्यात्मिक बाजूचे दर्शन घडवतो. ग्रामदेवता आणि कुलदेवता यांच्या कृपेनेच व्यक्तीला योग्य मार्ग मिळतो, अशी श्रद्धा आहे. जप, तप, पूजा आणि कुलाचार यांच्या माध्यमातून मनुष्य स्वतःला आपल्या मूळ परंपरेशी जोडतो. या प्रक्रियेमुळे जीवनातील अडचणी कमी होतात आणि मानसिक तसेच आध्यात्मिक स्थैर्य प्राप्त होते असे मानले जाते.
एकंदरीत, कोकणातील गावराठी परंपरेतील गाव मर्यादा ही केवळ जमिनीची सीमा नाही. ती भूमी, ग्रामदेवता, कुलदेवता, पूर्वज, पंचायतन आणि समाज यांच्या परस्परसंबंधातून निर्माण झालेली एक संपूर्ण जीवनव्यवस्था आहे. गावाची निर्मिती, सीमा निर्धारण, देवतांची स्थापना आणि सामाजिक नियम या सर्व गोष्टी एकमेकांशी निगडित आहेत. म्हणूनच कोकणातील पारंपरिक गाव हे फक्त राहण्याचे ठिकाण नसून दैवी शक्ती, संस्कृती आणि वंशपरंपरेचे जिवंत केंद्र मानले जाते. हेच गावराठी परंपरेचे वैशिष्ट्य आणि तिचे सनातन महत्त्व आहे.
— लेखक : निखिल सावंत भोसले : संपर्क: 8530423715
कोकण गावराठी अभ्यासक
